BỌ TRĨ KHÁNG THUỐC: NGUYÊN NHÂN VÀ CÁCH XỬ LÝ HIỆU QUẢ

Bọ trĩ kháng thuốc là tình trạng thuốc đã phun đúng cách nhưng hiệu quả giảm rõ rệt. Bọ trĩ vẫn sống, tiếp tục sinh sản và gây hại trên đọt non, lá hoặc hoa. Muốn xử lý tốt, bà con cần thay đổi cách quản lý thay vì chỉ tăng liều thuốc. Cùng Happy Agri tìm hiểu trong bài viết sau dây. 

1. Bọ trĩ kháng thuốc là gì? Dấu hiệu nhận biết

Bọ trĩ là côn trùng có kích thước rất nhỏ. Cơ thể thon dài. Chúng thường ẩn trong đọt non, nụ hoa, mặt dưới lá hoặc khe hẹp trên cây. Bọ trĩ gây hại bằng cách cào lớp biểu bì rồi hút dịch tế bào. Lá bị hại thường có màu bạc, xoăn lại hoặc biến dạng. Đọt non phát triển kém. Hoa dễ khô và rụng.

Trên cây ăn trái, bọ trĩ còn làm vỏ quả bị sần. Quả có thể xuất hiện vết rám, vòng sẹo hoặc biến dạng. Giá trị thương phẩm vì thế giảm đáng kể. Bọ trĩ kháng thuốc xuất hiện khi một quần thể không còn nhạy với loại thuốc từng kiểm soát tốt trước đó. Những cá thể sống sót tiếp tục sinh sản. Tính kháng dần trở nên phổ biến trong quần thể.

Một số dấu hiệu bà con thường gặp gồm:

• Phun đúng liều nhưng bọ trĩ giảm rất ít.

• Bọ trĩ sống lại nhanh sau phun.

• Mật số tăng dù đã xử lý nhiều lần.

• Thuốc chỉ hiệu quả trong thời gian ngắn.

• Phải tăng số lần phun liên tục.

• Nhiều sản phẩm khác tên nhưng đều kém hiệu quả.

Tuy nhiên, thuốc không hiệu quả chưa chắc do kháng thuốc. Bà con cần loại trừ những nguyên nhân khác. Có thể thuốc đã hết hạn. Nguồn nước pha không phù hợp. Vòi phun bị nghẹt. Lượng nước chưa đủ. Dung dịch cũng có thể không chạm đến nơi bọ trĩ ẩn nấp.

Thời tiết cũng ảnh hưởng lớn. Mưa ngay sau phun làm thuốc bị rửa trôi. Nắng gắt khiến dung dịch bốc hơi nhanh. Gió mạnh làm thuốc bay lệch khỏi tán cây. Do đó, cần kiểm tra toàn bộ quy trình. Không nên vội kết luận.

Bọ trĩ kháng thuốc là gì? Dấu hiệu nhận biết

2. Nguyên nhân khiến bọ trĩ kháng thuốc nhanh

Vòng đời bọ trĩ khá ngắn. Trong điều kiện thuận lợi, chúng phát triển và sinh sản rất nhanh. Nhiều thế hệ có thể nối tiếp trong một vụ cây trồng. Khi thuốc được sử dụng liên tục, các cá thể nhạy cảm sẽ chết trước. Những cá thể có khả năng chịu thuốc sống sót. Chúng sinh sản và truyền đặc điểm này cho thế hệ sau. Áp lực chọn lọc tăng dần. Tính kháng hình thành.

Nguyên nhân thường gặp nhất là dùng một hoạt chất quá nhiều lần. Có vườn thay đổi tên thương mại nhưng không đổi nhóm cơ chế. Chẳng hạn, Imidacloprid, Thiamethoxam, Acetamiprid và Dinotefuran đều thuộc nhóm IRAC 4A. Đổi từ sản phẩm này sang sản phẩm khác vẫn có thể là lặp lại cùng nhóm tác động. Đây là lỗi phổ biến. Nhìn thì đã đổi thuốc. Nhưng cơ chế vẫn vậy.

Pha thuốc dưới liều cũng làm nguy cơ kháng tăng. Một lượng thuốc thấp có thể không tiêu diệt hết quần thể. Những cá thể chịu thuốc tiếp tục tồn tại. Ngược lại, tăng liều không giải quyết được vấn đề. Cách này làm cây dễ bị tổn thương. Chi phí tăng cao. Dư lượng và tác động môi trường cũng tăng theo. Phun quá dày cũng không tốt. Bà con dễ tiêu diệt thiên địch đang kiểm soát bọ trĩ tự nhiên. Khi thiên địch giảm, bọ trĩ có điều kiện bùng phát mạnh hơn.

Tập tính ẩn nấp cũng là nguyên nhân quan trọng. Trứng thường nằm trong mô cây. Ấu trùng trú sâu trong đọt, hoa và kẽ lá. Nhộng có thể xuất hiện trong đất hoặc tàn dư thực vật. Thuốc tiếp xúc khó chạm đến toàn bộ quần thể. Những cá thể nhận liều thấp có cơ hội sống sót cao hơn. Cỏ dại quanh vườn cũng có thể là nơi cư trú. Nếu chỉ phun trên cây trồng, bọ trĩ từ bên ngoài vẫn tiếp tục di chuyển vào.

3. Vì sao phun thuốc rồi bọ trĩ vẫn không chết?

Bọ trĩ có thể hình thành nhiều cơ chế kháng. Một cơ chế phổ biến là tăng khả năng giải độc. Cơ thể bọ trĩ sản sinh enzyme giúp phân giải hoạt chất. Thuốc bị chuyển hóa trước khi kịp tác động đến hệ thần kinh hoặc quá trình sống của côn trùng.

Một số quần thể còn thay đổi vị trí đích. Khi đó, hoạt chất khó bám vào điểm tác động như trước. Hiệu quả của thuốc giảm rõ rệt. Bọ trĩ cũng có thể giảm khả năng hấp thu thuốc. Lớp biểu bì cơ thể hạn chế lượng hoạt chất đi vào bên trong. Một số cá thể còn thay đổi tập tính để tránh vùng vừa được phun.

Tính kháng có thể xảy ra với một hoạt chất. Nó cũng có thể xuất hiện với nhiều hoạt chất có cơ chế tương tự. Đây được gọi là kháng chéo. Vì vậy, đổi nhãn thuốc chưa chắc hiệu quả nếu hoạt chất vẫn cùng nhóm IRAC.

Ngoài tính kháng, kỹ thuật phun chưa phù hợp cũng làm bọ trĩ sống sót. Loài này thường nằm tại những vị trí rất kín. Nếu chỉ phun bên ngoài tán, thuốc khó tiếp cận đọt non. Phun ít nước cũng làm độ phủ không đủ. Hạt nước quá lớn khó len vào nụ hoa hoặc khe lá.

Mật độ tán quá dày là trở ngại khác. Dung dịch bị chặn ở lớp lá bên ngoài. Bọ trĩ nằm phía trong vẫn tiếp tục gây hại. Trứng bọ trĩ thường khó bị tác động. Sau lần phun đầu, trứng tiếp tục nở thành lứa mới. Bà con thấy bọ trĩ xuất hiện trở lại và cho rằng thuốc không hiệu quả.

Vì sao phun thuốc rồi bọ trĩ vẫn không chết?

4. Cách xử lý bọ trĩ kháng thuốc hiệu quả

Bà con không nên tăng liều khi nghi ngờ bọ trĩ kháng thuốc. Việc cần làm đầu tiên là kiểm tra lại tên hoạt chất và nhóm cơ chế trên nhãn.

4.1. Luân phiên nhóm cơ chế tác động

Không dùng liên tục các sản phẩm cùng nhóm IRAC. Hãy luân phiên giữa những nhóm cơ chế khác nhau và được đăng ký cho cây trồng cần xử lý.

Một số hoạt chất thường được nhắc đến trong quản lý bọ trĩ gồm Spinetoram thuộc nhóm 5, Tolfenpyrad thuộc nhóm 21A và Cyantraniliprole thuộc nhóm 28. Việc lựa chọn phải căn cứ vào nhãn đăng ký tại Việt Nam.

Không nên tự lập phác đồ chung cho mọi vườn. Mỗi cây trồng có phạm vi sử dụng khác nhau.

IRAC khuyến nghị luân phiên hoặc sắp xếp thuốc theo các nhóm cơ chế khác nhau. Những thế hệ sâu hại liên tiếp không nên chịu tác động bởi cùng một nhóm thuốc.

Phối hai thuốc khác tên nhưng cùng nhóm không giúp quản lý kháng. Nếu cần phối hợp, từng thành phần phải có hiệu lực với đối tượng và giai đoạn cần xử lý.

4.2. Chọn đúng thời điểm phun

Nên xử lý khi bọ trĩ mới xuất hiện. Mật số thấp sẽ dễ kiểm soát hơn.

Phun vào sáng sớm hoặc chiều mát. Đây là lúc bọ trĩ hoạt động và dễ tiếp xúc với dung dịch hơn.

Tập trung vào đọt non, nụ hoa và mặt dưới lá. Cần điều chỉnh vòi phun để dung dịch đi sâu vào trong tán.

Không phun khi trời sắp mưa. Tránh phun lúc nắng gắt hoặc gió mạnh.

4.3. Quản lý vườn đồng bộ

Tỉa bớt cành lá quá dày. Thu gom hoa, lá và quả bị hại nặng. Vệ sinh cỏ dại quanh vườn để giảm nơi cư trú.

Bẫy dính màu xanh hoặc vàng có thể hỗ trợ theo dõi mật số. Bẫy không thay thế hoàn toàn thuốc nhưng giúp phát hiện thời điểm bọ trĩ bắt đầu tăng.

Bảo vệ thiên địch cũng rất quan trọng. Việc lạm dụng thuốc phổ rộng có thể làm giảm côn trùng có ích và khiến bọ trĩ bùng phát trở lại.

Bà con có thể tham khảo thêm Danh mục thuốc trừ sâu rầy rệp tại Happy Agri. Hãy đối chiếu hoạt chất, nhóm tác động và cây trồng trước khi chọn sản phẩm.

5. Câu hỏi thường gặp về bọ trĩ kháng thuốc

5.1. Bọ trĩ kháng thuốc có nên tăng liều không?

• Không nên. Tăng liều thường không phục hồi hiệu quả khi quần thể đã kháng. Cách này còn làm tăng nguy cơ cháy lá, tồn dư và ảnh hưởng thiên địch.

5.2. Bao lâu nên đổi nhóm thuốc trừ bọ trĩ?

• Không nên đổi theo số ngày cố định. Việc luân phiên cần dựa vào thế hệ bọ trĩ, giai đoạn cây và hướng dẫn trên nhãn.

5.3. Vì sao đã đổi tên thuốc nhưng bọ trĩ vẫn còn?

• Hai sản phẩm khác tên có thể chứa cùng hoạt chất. Chúng cũng có thể chứa hoạt chất khác nhau nhưng cùng nhóm IRAC.

Câu hỏi thường gặp về bọ trĩ kháng thuốc

Bọ trĩ kháng thuốc không thể xử lý bằng cách phun dày hoặc tăng liều. Giải pháp phù hợp là xác định đúng nguyên nhân, đổi nhóm cơ chế và cải thiện độ phủ. Đồng thời, cần vệ sinh vườn, quản lý cỏ dại và bảo vệ thiên địch. Happy Agri sẵn sàng hỗ trợ bà con đối chiếu hoạt chất và lựa chọn sản phẩm phù hợp với từng cây trồng.

Thông Tin Liên Hệ HAPPY AGRI

• Nhà máy 1: Lô A204, Khu công nghiệp Thái Hoà, Xã Đức Lập, Tỉnh Tây Ninh, Việt Nam.
• Nhà máy 2: Lô H, Khu công nghiệp Hải Sơn, Đức Hoà Hạ, Tỉnh Tây Ninh, Việt Nam.
• Zalo đại lý/NPP: 0856555585
• Zalo giới thiệu sản phẩm & tư vấn kỹ thuật vật tư: 0903175183
• Hỗ trợ khẩn cấp: 0845656606 - 0909085074 - 0702984270
• Fanpage: https://www.facebook.com/happyagri